پس روان كرده از هوا قرقر * كين فلان ملحد اين فلان كافر « 1 » ملا صدرا در زمان خويش ، احساس مىكرده است كه عرفان در حال نابودى است . ممكن است كه خطر در ظاهر تا اين اندازه جدى نبوده ، اما به هر روى ، آنچه كه پس از درگذشت وى رخ داد ، ثابت كرد كه عرفان و تصوف ، با دشوارىهاى زيادى روبرو خواهد شد . ملا صدرا در پايان رسالهء جبر و تفويض « 2 » مىگويد : اين رساله را در زمانى نگاشتم كه كسب علوم الهى ، عيب و عار شده و افراد با انكار معارف حقيقيه ، به مقام و منصب مىرسند و نزديك است كه اهل علم توحيد از تمامى بلاد محو شوند . « 3 » در افراط او نسبت به زمانش نبايد ترديد كرد ؛ چه آموزش فلسفه حتى تا آخرين دههء دولت صفوى ، همچنان بيشترين وقت را پس از فقه ، از طلاب علوم دينى مىگرفت . « 4 » ملا صدرا هم‌زمان با داشتن گرايش عرفانى ، كتابى با عنوان كسر اصنام الجاهليّة « 5 » نوشته است كه به قياس رسالهء سه اصل كه در آن به انتقاد از علما و فقها پرداخته بود ، اين بار به انتقاد از صوفيه پرداخته است . وى با قلم تندى كه به طور منحصر در اختيار اوست ، به بدگويى از صوفيان بازارى و مشايخ دروغين و بازيگر مىپردازد . برخى عنوان فى كفر جماعة الصوفية را ادامهء نام كتاب دانسته‌اند . « 6 » گرچه در عنوانى كه مؤلف در پايان مقدمهء خود به كتاب داده ، اين تعبير نيامده است ، اما از برخى از قرائن از جمله تعبير « مذهب التحقيق و مشرب الزنديق » « 7 » مىتوان تعبير افزوده را منطبق با نگرش او در تأليف اين اثر دانست . وى در مقدمه اشاره به گروه فراوانى دارد كه به شطحيات و كشف و كرامات بىپايه روى آورده ، از تعليم عرفان و علم خوددارى مىورزند . وى اين گروه را كسانى مىداند كه بدون دانش ، خود را وارد چله‌نشينى كرده ، لباس صوفيان پوشيده و شروع به بيعت گرفتن از مريدان مىكنند . اشكال ديگر اينان ، پناه بردن به شعبده و حيله‌هاست كه براى جمع‌آورى مشترى صورت مىگيرد . « 8 » وى در انتهاى مقدمه ، اين مشكلات را انگيزه وى براى تأليف اين كتاب

--> ( 1 ) . شيرازى ، سه اصل ، ص 100 ( 2 ) . شيرازى ، صدر الدين محمد ، جبر و تفويض ، تحقيق سيد محمد على روضاتى ، اصفهان ، 1341 ( 3 ) . همان ، ص 14 ( 4 ) . بنگريد بحث « حيات فرهنگى و سياسى ايران در قرن دوازدهم هجرى » و نيز مقالهء « على قلى جديد الاسلام كشيش مسلمان‌شدهء دورهء اخير صفوى » در همين مجموعه . ( 5 ) . شيرازى ، صدر الدين محمد ، كسر اصنام الجاهلية ، به كوشش محمد تقى دانش‌پژوه ، تهران ، دانشگاه تهران ، 1340 ( 6 ) . شيرازى ، صدر الدين ، مثنويات ، مقدمهء فيضى ، صص 75 - 76 ( 7 ) . شيرازى ، كسر اصنام الجاهلية ، ص 18 ( 8 ) . همان ، ص 8